Đôi mắt sơn trên mũi ghe

Mắt ghe bên bến cá

Mỗi đôi mắt ghe mang một nét vẽ và thần thái rất riêng: có chiếc nét cọ đậm dày uy nghi, có chiếc mang màu sắc rực rỡ nhẹ nhàng. Với mỗi người thợ đóng tàu hay chủ ghe, đôi mắt ấy là dấu ấn riêng biệt, là nét trang trí và là tục lệ cầu an truyền đời.

Ngay bên dưới những đôi mắt ghe hướng ra khơi xa, nhịp sống bến cá vẫn hối hả chảy tràn với dây neo, thùng cá và tiếng trò chuyện rôm rả. Lối đi tại bến thường đẫm nước biển và vướng ngư cụ, vì vậy du khách nên chọn góc quan sát từ khu vực công cộng để đảm bảo an toàn và không cản trở công việc của ngư dân. Không khí bến cá thay đổi từng giờ theo con nước và mùa biển, tạo nên những mảng màu đời sống sinh động không ngừng.

Từ chi tiết nhỏ nhìn ra cửa sông

Đôi mắt mũi ghe gợi mở sự tò mò, nhưng nếu nán lại ngắm nhìn lâu hơn, bạn sẽ nhận ra nhịp điệu kỳ diệu của cả cửa sông: tàu thuyền nhịp nhàng theo luồng lách, người bốc xếp hối hả và những chuẩn bị ân cần trước sóng gió đại dương. Từng nét vẽ mộc mạc và giọt mồ hôi trên bến cảng chính là câu chuyện chân thực nhất về đời sống biển đảo Phú Quốc.

Nếu điểm chung, ghe xuồng vùng Rạch Giá, Phú Quốc và vịnh Thái Lan xưa kia sở hữu đôi mắt rất đặc trưng: mắt tròn, sơn hai màu đen và đỏ trên nền mang xanh dương. Nhưng với Phú Quốc, khác với mắt ghe hướng thẳng ra xa của vùng Cần Đước hay An Giang, mắt của ghe câu Phú Quốc lại được vẽ nhìn cúi xuống mặt nước. Ngư dân quan niệm hướng nhìn này giúp tàu thuyền dễ dàng phát hiện ra các luồng cá sâu và tránh được rạn san hô, bãi đá ngầm dưới đáy biển đảo Ngọc

Vì sao mắt ghe Phú Quốc đang dần "biến mất"?

Sự biến mất của những đôi mắt nhìn xuống trên mũi tàu Phú Quốc xuất phát từ các lý do thực tế sau:

• Sự thống trị của tàu vỏ thép và vỏ composite: Ghe gỗ truyền thống dần được thay thế bằng tàu composite hiện đại hoặc tàu vỏ thép lớn để đánh bắt xa bờ. Khi vật liệu thay đổi, kỹ thuật đóng tàu cơ giới hóa khiến thợ đóng tàu không còn mặn mà với việc đục đẽo hay vẽ mắt thủ công như trước.

• Sự thay đổi về công nghệ định vị: Ngày xưa ngư dân dựa vào tâm linh và kinh nghiệm để dò đường. Ngày nay, tàu cá Phú Quốc đều trang bị máy định vị GPS, radar, máy dò cá siêu âm hiện đại. Đôi mắt ghe tâm linh không còn giữ vai trò độc tôn trong việc "dẫn đường chỉ lối" cho ngư dân nữa.

• Sự mai một của các nghệ nhân "khai quang điểm nhãn": Tục vẽ mắt ghe đòi hỏi những người thợ cả giàu kinh nghiệm, phải làm lễ cúng bái chư thần trước khi hạ bút. Khi thế hệ các nghệ nhân lớn tuổi ở Kiên Giang qua đời, thế hệ trẻ ít ai theo học cái nghề đòi hỏi nhiều nghi lễ kiêng cữ này.

• Thương mại hóa và đóng tàu hàng loạt: Nhiều tàu du lịch, tàu câu mực đêm phục vụ khách tham quan tại Phú Quốc được đóng vội theo phom dáng công nghiệp, lược bỏ hoàn toàn chi tiết mắt ghe hoặc chỉ sơn vẽ qua loa, đánh mất đi cái hồn "mắt nhìn xuống đất biển" vốn có của đảo Ngọc.

Việc đôi mắt ghe Phú Quốc dần thưa thớt trên các cửa biển như Dương Đông hay An Thới là một minh chứng cho thấy sự dịch chuyển từ nền văn hóa dân gian sông nước sang thời đại công nghiệp hóa, để lại nhiều luyến tiếc cho những ai yêu mến nét đẹp văn hóa biển đảo cổ xưa.